ANTIFRAGILE
Copyright © 2012 by Nassim Nicholas Taleb. All rights reserved.
Bản tiếng Việt © Nhà xuất bản Trẻ, 2015
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP.HCM THỰC HIỆN
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data
Taleb, Nassim Nicholas, 1960Khả năng cải thiện nghịch cảnh / Nassim Nicholas Taleb ; Trần Thị Kim Chi dịch ; Nguyễn Lê
Duy vẽ bìa. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2015.
632tr. ; 23 cm.
Nguyên bản : Antifragile : things that gain from disorder.
1. Tính bất định (Lý thuyết thông tin) -- Khía cạnh xã hội.
2. Dự đoán. 3. Tính phức tạp. I.
Trần Thị Kim Chi. II. Ts : Antifragile : things that gain from disorder.
155.24 -- ddc 23
T143

Lời Nhà xuất bản

Người ta không cần có bằng cấp về vật lý mới cưỡi được xe đạp. Tương
tự, Nassim Nicholas Taleb nhận ra những người môi giới chứng khoán
không cần biết các định lý toán học về quyền chọn để bán các quyền
chọn. Thay vì thế, các tay buôn chứng khoán khám phá những “suy
nghiệm” bằng cách thử và nhận ra sai lầm. Rồi những điều này được giới
học thuật quy chuẩn hóa thành các định luật và dạy dỗ cho các thế hệ
người môi giới chứng khoán mới, khiến họ trở thành nô lệ cho lý thuyết,
bỏ qua những hiểu biết đời thường và rốt cuộc làm nổ tung cả hệ thống.
Trong quyển Antifragile: Things That Gain from Disorder, tác giả Taleb,
từng là một nhà môi giới chứng khoán và chuyên gia về xác suất, làm
sáng tỏ quan điểm “chúng ta không đưa lý thuyết vào thực hành. Chúng
ta tạo ra lý thuyết từ thực hành.” Đây là một chiêm nghiệm gây sửng
sốt, mà xuyên suốt quyển sách Taleb áp dụng không chỉ vào lĩnh vực
tài chính mà cả y khoa, khoa học và triết học. Những phương pháp điều
trị thành công “đúc kết từ những suy nghiệm rút ra từ kinh nghiệm” đã
phải chiến đấu với những lý thuyết giáo điều từ trên xuống.
Khám phá là một quá trình thử nghiệm và sửa sai, từ máy dệt thời
Cách mạng công nghiệp đến việc tìm ra nhiều thuốc trị bệnh, chúng ta

6 L ỜI NHÀ XUẤT BẢN

phải cám ơn quá trình chỉnh sửa và tiến hóa do tình cờ phát hiện, chứ
đấy không là quá trình được thiết kế từ những nguyên tắc. Taleb đánh
đổ hoàn toàn cái mà ông gọi là ý niệm dạy chim cách bay kiểu “Xô viếtHarvard” — tức những lý thuyết vận hành xã hội để xã hội vận hành.
Là một nhà triết học tự học, cuốn sách này của Taleb đầy ắp những
câu chuyện và ý tưởng từ Hy Lạp cổ đại, đưa ông đến phát hiện — rằng
tri thức và quá trình là hiện tượng từ dưới lên — và từ đó chuyển hóa
thành một khái niệm trừu tượng: anti-fragility.
Có những thứ mỏng manh (tiếng Anh là fragile), như chiếc cốc thủy
tinh, chỉ có thể tồn tại trước những cú sốc nhỏ. Có những thứ vững chắc,
như tảng đá, tồn tại được trước những cú sốc lớn nhỏ. Nhưng vững chắc
chỉ mới là khoảng giữa của dãy phân bố. Có những thứ anti-fragile, nghĩa
là chúng thực sự hoàn thiện hơn qua những cú sốc, chúng sống mạnh
nhờ biến động. Nền kinh tế là như thế: chính xác nhờ ý niệm “phá hủy
để sáng tạo” của Joseph Schumpeter mà có sự cách tân, tiến bộ. Còn
tác dụng ngầm của các chính sách là quá rõ: Rủi ro của chính sách giải
cứu khiến nền kinh tế mỏng manh hơn.
Taleb nhận định rằng phần lớn lịch sử nhân loại bắt nguồn từ những
biến cố Thiên Nga Đen, trong khi con người mải lo vun vén tri thức về
những sự việc bình thường, và từ đó mải xây dựng những mô hình, lý
thuyết và những miêu tả không có khả năng theo dõi hay đo lường được
triển vọng của những biến cố bất thường. Taleb chỉ ra hầu hết các quan
hệ nhân sinh (các hệ thống kinh tế, tài chính, ngân hàng, y học,...) không
bao giờ là quan hệ nhân quả tuyến tính giản đơn. Cuộc đời là một mê
cung phức tạp hơn nhiều so với những gì thể hiện qua trí nhớ của ta
– trí óc ta đã chuyển hóa lịch sử thành một điều gì đó bình lặng êm ái
và tuyến tính, khiến ta đánh giá quá thấp tính ngẫu nhiên. Nhưng khi
ta nhìn ra tính ngẫu nhiên, ta lo sợ và phản ứng thái quá. Do nỗi lo sợ
này và niềm khao khát về trật tự, con người triền miên nỗ lực đưa mọi
thứ về quan hệ tuyến tính bằng cách sử dụng thuật toán, phân tích dữ
liệu lớn, phân tích thống kê... để thiết lập những hệ thống, cơ chế loại

L ỜI NHÀ XUẤT BẢN 7

trừ mọi biến động và sai lầm. Đây giống như thể đè nén ung nhọt các
thứ để có bình ổn và tăng trưởng có hạn và rồi không tránh khỏi ngày
vỡ tung ung nhọt – vậy là khủng hoảng! Như đã thấy khủng hoảng kinh
tế, khủng hoảng tài chính,...
Không có từ tiếng Việt tương đương cho khái niệm mới này của Taleb,
nên chỉ có thể từ việc đúc kết toàn bộ tư tưởng của tác phẩm, cùng với
dịch giả Trần Thị Kim Chi, chúng tôi chọn diễn đạt tựa sách là Khả năng
cải thiện nghịch cảnh.
Taleb viết trong phần mở đầu: “Tôi muốn sống hạnh phúc trong một
thế giới mà tôi không am hiểu.” Và ông cực lực bảo vệ hạnh phúc đó
(không chỉ của ông mà là của mọi con người bình thường trên đời) bằng
cách vạch trần trong sách những sự việc và những nhân vật mà ông cho
rằng bất lực và lừa dối trong những dự báo họ đưa ra. Liên quan đến
nhiều nhà kinh tế từng đoạt giải Nobel như Joseph Stiglitz, những tác
giả như Thomas Friedman của Thế giới phẳng, nhiều lập luận phê phán
của Taleb trong sách gây tranh cãi ghê gớm.
Trong tinh thần tôn trọng kiến thức uyên bác và quan điểm riêng của
tác giả, dù có một số điểm không đồng tình nhưng Nhà xuất bản Trẻ xin
giới thiệu bản dịch đầy đủ của Antifragile với mong muốn đem đến cho
bạn đọc một cái nhìn đa chiều, phản biện về những sự việc được đề cập
trong sách này mà bạn đọc có thể đã từng tiếp cận qua nhiều tác phẩm
khác, cũng được khen ngợi không kém. Chúng tôi tin rằng, cách tiếp
cận nhiều chiều là một cách hay cho từng bạn đọc tự rút ra nhận thức
toàn diện và đúng đắn để có thể sống hạnh phúc trong một thế giới mà
ta không thể dự đoán biến cố Thiên Nga Đen nào sẽ xuất hiện — điều
chúng tôi hoàn toàn nhất trí với Taleb.
Nhà xuất bản Trẻ

Mục lục

Lời Nhà xuất bản

5

Tóm tắt các chương và bố cục 11
Phần mở đầu 15
TẬP I: KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH: DẪN NHẬP

49

Chương 1. Giữa thanh gươm Damocles và rắn thần Hydra

51

Chương 2. Phản ứng vượt bậc và đạt kết quả cao vượt bậc ở mọi nơi

64

Chương 3. Chú mèo và chiếc máy giặt

82

Chương 4. Cái tiêu diệt tôi lại làm người khác trở nên mạnh hơn

97

TẬP II: TÍNH HIỆN ĐẠI VÀ SỰ CHỐI BỎ KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH

119

Chương 5. Chợ búa và nhà văn phòng

121

Chương 6. Bảo với họ tôi yêu sự ngẫu nhiên (đôi chút)

143

Chương 7. Sự can thiệp ngây thơ

157

Chương 8. Dự đoán là con đẻ của tính hiện đại

189

TẬP III : QUAN ĐIỂM PHI DỰ ĐOÁN VỀ THẾ GIỚI

197

Chương 9. Tony Béo và các fragilista

198

Chương 10. Lợi ích và thiệt hại của Seneca

209

Chương 11. Đừng bao giờ kết hôn với một ngôi sao nhạc rock

219

TẬP IV: KHẢ NĂNG CHỌN LỰA, CÔNG NGHỆ, VÀ SỰ SÁNG SUỐT

CỦA KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH

231

Chương 12. Chùm nho chín của Thales

235

Chương 13. Dạy chim cách bay

253

Chương 14. Khi hai thứ không phải là “cùng một loại”

272

10

Chương 15. Lịch sử được viết bởi những kẻ thất bại

290

Chương 16. Bài học trong cơn hỗn độn

323

Chương 17. Tony Béo tranh luận với Socrates

333

TẬP V: PHI TUYẾN TÍNH VÀ PHI TUYẾN TÍNH

351

Chương 18. Về sự khác nhau giữa tảng đá lớn và một nghìn hòn đá nhỏ 355
Chương 19. Hòn đá luyện đan và nghịch đảo

383

TẬP VI: PHẢN ĐỀ

397

Chương 20. Thời gian và tính mỏng manh

408

Chương 21. Y học, mối quan hệ có dạng lồi, và tính vô minh

445

Chương 22. Trường thọ, nhưng đừng thọ quá

474

TẬP VII: KHÍA CẠNH ĐẠO LÝ CỦA TÍNH MỎNG MANH

VÀ KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH

493

Chương 23. Tinh thần dấn thân và chấp nhận rủi ro về phía mình

trong cuộc chơi: Khả năng cải thiện nghịch cảnh và

khả năng chọn lựa bằng tổn thất của những người khác

494

Chương 24. Điều chỉnh đạo đức cho phù hợp với nghề nghiệp

537

Chương 25. Kết luận

556

LỜI KẾT: Từ hồi sinh tới phục hưng

560

Từ điển thuật ngữ

562

Phụ lục 1

571

Phụ lục 2
Thuyết minh bổ sung, đôi điều suy nghĩ cuối sách, và tài liệu đọc thêm

584
596

Tóm tắt các chương và bố cục

Những chữ in đậm được giải thích trong Từ điển thuật ngữ

TẬP I: KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH: DẪN NHẬP
CHƯƠNG 1. Giải thích chúng ta đã bỏ sót khái niệm “khả năng cải thiện nghịch cảnh” trong

các lớp học như thế nào. So sánh giữa mỏng manh-mạnh mẽ-khả năng cải thiện
nghịch cảnh với thanh gươm Damocles-chim phượng hoàng-rắn thần Hydra. Nhận
thức của ta thường bị giới hạn trong những lĩnh vực nhất định.
CHƯƠNG 2.

Ta tìm được kết quả vượt bậc ở đâu. Không thuộc lĩnh vực kinh tế học, tình

yêu ám ảnh là thứ có khả năng cải thiện nghịch cảnh nhiều nhất.
CHƯƠNG 3.

Sự khác biệt giữa hữu cơ và cơ học. Kế hoạch hóa mọi thứ và nỗ lực rút cạn

tính biến động ra khỏi đời sống.
CHƯƠNG 4. Khả năng cải thiện nghịch cảnh của tổng thể thường phụ thuộc vào tính mỏng

manh của các cá thể. Tại sao cần có tử vong để trường tồn. Lợi ích của sai lầm đối
với tập thể. Tại sao ta cần có những người dám chấp nhận rủi ro. Một vài nhận xét
về tính hiện đại dẫn đến bỏ lỡ vấn đề quan trọng. Chào mừng các nghiệp chủ và
những người dám chấp nhận rủi ro.
TẬP II: TÍNH HIỆN ĐẠI VÀ SỰ CHỐI BỎ KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH
CHIẾC GIƯỜNG PROCRUSTES
CHƯƠNG 5.

Xem xét hai loại ngẫu nhiên khác nhau thông qua tiểu sử hai anh em. Đất

nước Thụy Sĩ không được kiểm soát từ trên xuống dưới như thế nào. Sự khác biệt
giữa Ngẫu nhiên Bình thường và Ngẫu nhiên Cực độ. Ưu điểm của các thành bang,
các hệ thống chính trị từ dưới lên trên, và hiệu ứng bình ổn của độ nhiễu đô thị.

12 TÓM TẮT CÁC CHƯƠNG
CHƯƠNG 6.

Những hệ thống yêu thích ngẫu nhiên. Rèn luyện thể chất bên trong và bên

ngoài. Giải thích ảnh hưởng của việc bình ổn thái quá các hệ hữu cơ và hệ phức
hợp (chính trị, kinh tế v.v...). Khiếm khuyết của thuyết duy lý. Chính sách đối ngoại
của Hoa Kỳ, và sự bình ổn giả hiệu.
CHƯƠNG 7.

Giới thiệu sự can thiệp ngây thơ và thiệt hại do người can thiệp gây ra, hay

lợn lành chữa thành lợn què, sản phẩm luộm thuộm nhất của tính hiện đại. Độ
nhiễu và tín hiệu, và sự can thiệp thái quá từ độ nhiễu.
CHƯƠNG 8. Dự

đoán là con đẻ của tính hiện đại.

TẬP III: QUAN ĐIỂM PHI DỰ ĐOÁN VỀ THẾ GIỚI
CHƯƠNG 9. Tony Béo, người đánh hơi tính mỏng manh, Nero, những bữa ăn trưa kéo dài,

và sự chèn ép những fragilistas.
CHƯƠNG 10. Trong

đó giáo sư Triffat khước từ giải pháp của chính mình và chúng ta sử

dụng triết gia Seneca và chủ nghĩa khắc kỷ để giải thích lý do tại sao mọi thứ có
khả năng cải thiện nghịch cảnh thường đạt được kết quả thuận lợi chứ không bị
thiệt hại và qua đó hưởng lợi từ sự biến động, lỗi lầm, cùng những yếu tố gây căng
thẳng – phi đối xứng triệt để.
CHƯƠNG 11.

Kết hợp và không kết hợp những gì. Chiến lược hai đầu trong cuộc sống và

chuyển hóa mọi thứ từ mỏng manh sang khả năng cải thiện nghịch cảnh.
TẬP IV: KHẢ NĂNG CHỌN LỰA, CÔNG NGHỆ VÀ SỰ SÁNG SUỐT CỦA KHẢ NĂNG CẢI THIỆN
NGHỊCH CẢNH
(Mối căng thẳng giữa giáo dục, vốn yêu thích trật tự, và đổi mới, vốn yêu thích sự lộn xộn.)
CHƯƠNG 12. Thales so với Aristotle, và khái niệm khả năng chọn lựa, cho phép bạn không

cần biết những gì sẽ diễn ra – tại sao người ta thường hiểu lầm vì đánh đồng hai
thứ khác nhau. Aristotle đã không nhận ra vấn đề. Khả năng chọn lựa trong đời
sống riêng tư. Những hoàn cảnh khiến sửa chữa chắp vá tốt hơn là sáng tạo. Người
đi phượt duy lý.
CHƯƠNG 13.

Kết quả phi đối xứng làm nền tảng cho tăng trưởng, chứ không gì khác hơn.

Ảo tưởng Xô viết-Harvard, hay hiệu ứng dạy chim cách bay. Hiện tượng phụ.
CHƯƠNG 14.

Ngụy biện gỗ xanh. Mối căng thẳng giữa tri thức với sự thử nghiệm và sửa

sai, và vai trò thông qua lịch sử. Tri thức có tạo ra sự thịnh vượng hay không, và
nếu có, đó là loại tri thức nào? Khi hai thứ không phải là cùng một loại.
CHƯƠNG 15.

Viết lại lịch sử công nghệ. Trong khoa học, lịch sử được viết bởi những kẻ

thua cuộc như thế nào, tôi nhận thấy điều đó trong công việc riêng của mình ra

TÓM TẮT CÁC CHƯƠNG 13

sao, và làm thế nào ta có thể khái quát hóa vấn đề này. Kiến thức sinh học có gây
hại cho y khoa hay không? Che giấu vai trò của yếu tố may rủi. Điều gì làm nên
một nghiệp chủ giỏi?
CHƯƠNG 16. Làm

sao ứng phó với những bà mẹ bảo bọc con cái thái quá. Việc dạy dỗ

một phượt thủ.
CHƯƠNG 17.

Tony Béo tranh luận với Socrates. Tại sao ta không thể làm những điều mà

ta không thể giải thích, và tại sao ta phải giải thích những việc ta làm? Dionysian.
Cách tiếp cận so sánh kẻ ngốc và kẻ không ngốc.
TẬP V: PHI TUYẾN TÍNH VÀ PHI TUYẾN TÍNH
CHƯƠNG 18.

Tính lồi, tính lõm, và hiệu ứng lồi. Tại sao càng lớn càng mỏng manh.

CHƯƠNG 19.

Hòn đá luyện đan. Tìm hiểu sâu hơn về tính lồi. Fannie Mae sụp đổ như

thế nào. Tính phi tuyến. Quy tắc suy nghiệm để tìm tính mỏng manh và khả năng
cải thiện nghịch cảnh. Độ lệch lồi. Bất đẳng thức Jensen, và tác động đối với sự
vô minh.
TẬP VI: PHẢN ĐỀ
CHƯƠNG 20. Chứng

cuồng hiện đại. Nhìn về tương lai bằng phản đề. Hiệu ứng Lindy: So

với những gì mới mẻ, những gì xưa cũ sẽ tiếp tục tồn tại lâu hơn, tỷ lệ với tuổi thọ
của chúng. Ô gạch của Empedocles. Tại sao những điều phi lý vẫn chiếm ưu thế
hơn những điều được cho là có lý.
CHƯƠNG 21. Y

khoa và tính phi đối xứng. Nguyên tắc quyết định trong những vấn đề y

học: tại sao những người bệnh nặng có kết quả lồi và những người khỏe mạnh có
sự liên lụy rủi ro lõm.
CHƯƠNG 22. Y khoa thông qua sự tiết chế. Giới thiệu sự tương thích giữa các cá thể và kiểu

ngẫu nhiên trong môi trường. Tại sao tôi không muốn bất tử.
TẬP VII: KHÍA CẠNH ĐẠO LÝ CỦA TÍNH MỎNG MANH VÀ KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH
CHƯƠNG 23.

Vấn đề xung đột lợi ích giữa người ủy quyền và người đại diện là sự chuyển

giao tính mỏng manh. Tinh thần dấn thân và chấp nhận rủi ro cho chính mình
trong cuộc chơi. Cam kết đức tin hay đặt cả tâm hồn vào cuộc chơi. Vấn đề Robert
Rubin, vấn đề Joseph Stiglitz, và vấn đề Alan Blinder, cả ba đều liên quan đến vấn
đề xung đột lợi ích giữa người ủy quyền và người đại diện, và một vấn đề liên quan
đến việc chọn lựa dữ liệu có lợi, bỏ qua dữ liệu bất lợi.

14 TÓM TẮT CÁC CHƯƠNG

CHƯƠNG 24.

Đảo ngược luân thường đạo lý. Tập thể có thể sai trong khi cá thể biết điều

đó. Người ta rơi vào bẫy của dư luận như thế nào, và làm sao để giải thoát họ.
CHƯƠNG 25.
LỜI KẾT.

Kết luận.

Chuyện gì xảy ra khi Nero đến vùng Levant để xem lễ phục sinh thần Adonis.

Phần mở đầu

I. LÀM SAO ĐỂ YÊU THÍCH NHỮNG LÀN GIÓ
Gió dập tắt nến nhưng lại thổi bùng những đốm lửa.
Cũng hệt như những sự kiện ngẫu nhiên, những tình huống bất trắc và
rối loạn: bạn muốn khai thác chúng chứ không trốn chạy. Bạn muốn là
đốm lửa và mong chờ làn gió. Điều này tóm tắt thái độ không khuất phục
của tác giả quyển sách này trước những biến cố ngẫu nhiên và bất định.
Chúng ta không chỉ muốn sống còn trong cơn bất ổn, không chỉ muốn
vượt qua. Ta muốn tồn tại qua nghịch cảnh, và hơn thế nữa – cũng hệt
như những người khắc kỷ La Mã năng động (Roman Stoics) – ta muốn
trở nên tốt hơn trước. Sứ mệnh của ta là làm thế nào để thuần hóa, thậm
chí chế ngự hay khuất phục những tình huống bất ngờ, u ám và không
thể giải thích được.
Làm thế nào đây?

II. KHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH
Có đối tượng được hưởng lợi từ những cú sốc, trở nên lớn mạnh và tăng
trưởng khi rơi vào tình trạng biến động, ngẫu nhiên, rối loạn, và những

16 PHẦN MỞ ĐẦU

yếu tố gây căng thẳng, từ đó trở nên yêu thích phiêu lưu mạo hiểm, rủi ro
và bất định. Thế nhưng, cho dù hiện tượng này là phổ biến, lại không có
một từ ngữ nào mô tả sự trái ngược với tính mỏng manh dễ vỡ (fragile).
Ta hãy gọi đó là khả năng cải thiện nghịch cảnh (antifragile).
Khả năng cải thiện nghịch cảnh không chỉ đơn thuần là sự bền bỉ hay
khả năng hồi phục (resilience) và sự mạnh mẽ (robustness). Khả năng hồi
phục giúp ta chống lại các cú sốc và trở về trạng thái cũ; trong khi khả
năng cải thiện nghịch cảnh giúp ta trở nên tốt hơn so với trước. Thuộc
tính này tiềm ẩn trong tất cả những gì từng thay đổi theo thời gian: sự
tiến hóa, văn hóa, các ý tưởng, các cuộc cách mạng, các hệ thống chính
trị, đổi mới công nghệ, thành công văn hóa và kinh tế, sự sống còn của
công ty, những bí quyết nấu ăn ngon (ví dụ như súp gà hay sốt bò với
một giọt rượu cognac), sự nổi lên của các thành phố, các nền văn hóa,
các hệ thống pháp lý, những khu rừng xích đạo, hiện tượng kháng thuốc
của vi khuẩn..., thậm chí cả sự tồn tại của chúng ta trên hành tinh này.
Khả năng cải thiện nghịch cảnh giúp ta xác định ranh giới giữa những
vật thể sống hữu cơ (chẳng hạn như cơ thể con người) và những vật thể
vật chất trơ ì như chiếc dập ghim trên bàn làm việc của bạn.
Khả năng cải thiện nghịch cảnh thích sự ngẫu nhiên và bất định, cũng
có nghĩa là thích những sai sót hay lỗi lầm. Khả năng cải thiện nghịch
cảnh có một đặc điểm khác thường là cho phép ta đối phó với những gì
ta không biết trước, giúp ta xử lý những vấn đề ta không am hiểu một
cách tốt đẹp. Nói sâu xa hơn: ta thường làm tốt hơn ta nghĩ, nhờ khả
năng cải thiện nghịch cảnh. Tôi thà rằng khờ khạo mà có khả năng cải
thiện nghịch cảnh, còn hơn cực kỳ thông minh nhưng lại mong manh
dễ gục ngã vào bất cứ lúc nào.
Thật dễ dàng nhận ra mọi thứ quanh ta là thước đo của những yếu tố
gây căng thẳng và biến động: các hệ thống kinh tế, cơ thể, tinh thần, và
dinh dưỡng của bạn (tiểu đường và nhiều căn bệnh hiện đại tương tự
xem ra gắn liền với tình trạng thiếu tính ngẫu nhiên trong dinh dưỡng và
không có yếu tố gây căng thẳng của việc thỉnh thoảng thiếu ăn). Thậm
chí còn có những hợp đồng tài chính có khả năng cải thiện nghịch cảnh:

PHẦN MỞ ĐẦU 17

những hợp đồng này được chính thức soạn thảo nhằm hưởng lợi từ sự
biến động của thị trường.
Khả năng cải thiện nghịch cảnh giúp ta tìm hiểu rõ ràng hơn về tính
mỏng manh dễ vỡ. Cũng hệt như việc ta không thể cải thiện sức khỏe
nếu không đẩy lùi bệnh tật, hay không thể tích lũy của cải nếu không
giảm bớt thua lỗ, khả năng cải thiện nghịch cảnh và tính mỏng manh
dễ vỡ là hai thái cực trên một chuỗi phân bố.

Không dự đoán
Thông qua nắm bắt cơ chế của khả năng cải thiện nghịch cảnh, ta có
thể xây dựng một tài liệu hướng dẫn tổng quát có hệ thống để ra những
quyết định bất ngờ trong sự bất định của hoạt động kinh doanh, chính
trị, y học, và trong đời sống nói chung – bất kỳ nơi nào mà những biến
cố bất ngờ chiếm ưu thế, hay bất kỳ tình huống ngẫu nhiên không thể
lường trước, sự mơ hồ hoặc hiểu biết không đầy đủ về sự việc.
Tìm hiểu xem một đối tượng nào đó có mỏng manh dễ vỡ hay không
thì dễ dàng hơn nhiều so với tiên đoán sự xuất hiện của biến cố gây hại
đến đối tượng đó. Tính mỏng manh dễ vỡ có thể xác định được, nhưng
rủi ro thì không thể đo lường (ngoại trừ các sòng bạc hay tư duy của
những người tự xưng là “chuyên gia mạo hiểm”). Điều này mang lại
một cách tiếp cận cho những gì mà tôi gọi là vấn đề Thiên Nga Đen – ta
không thể tính toán rủi ro của những biến cố hiếm hoi và dự đoán sự
xuất hiện những biến cố đó. Ta có thể dò tìm độ nhạy trước những thiệt
hại do tình trạng biến động gây ra, nhưng ta gần như không thể dự báo
biến cố dẫn đến thiệt hại. Vì thế, đối với các phương pháp dự đoán, báo
trước và quản lý rủi ro, chúng tôi đề nghị chỉ dừng lại ở mức độ xem xét
lướt qua tiêu đề mà thôi.
Trong mỗi lĩnh vực áp dụng, chúng tôi đề xuất các quy tắc để đi từ
tính mỏng manh dễ vỡ hướng tới khả năng cải thiện nghịch cảnh, thông
qua giảm dần tính mỏng manh hay tăng dần khả năng cải thiện nghịch
cảnh. Và ta gần như luôn luôn có thể tìm được khả năng cải thiện nghịch

18 PHẦN MỞ ĐẦU

cảnh (hay tính mỏng manh) bằng một phép thử đơn giản về tính phi
đối xứng: sau các biến cố ngẫu nhiên (hay các cú sốc nào đó), bất kỳ
đối tượng nào hưởng lợi nhiều hơn so với thiệt hại thì sẽ có nhiều khả
năng cải thiện nghịch cảnh; còn ngược lại, đối tượng đó có tính chất
mỏng manh dễ vỡ.

Tước đoạt khả năng cải thiện nghịch cảnh
Điều quan trọng là, nếu khả năng cải thiện nghịch cảnh là thuộc tính
của mọi hệ thống tự nhiên (và phức hợp) đang tồn tại, thì việc tước bỏ
tính biến động, tính ngẫu nhiên, và các yếu tố gây căng thẳng sẽ phương
hại đến các hệ thống này. Chúng sẽ suy yếu, lụi tàn, hay nổ tung. Chúng
ta đã từng làm suy yếu nền kinh tế, đời sống chính trị, giáo dục, hay sức
khỏe của chúng ta, gần như mọi thứ... bằng cách kiềm chế tính ngẫu
nhiên và biến động. Cũng hệt như việc nằm cả tháng trời trên giường
(có thể với một nguyên bản của tác phẩm Chiến tranh và hòa bình hay
truy cập trọn 68 tập của bộ phim truyền hình The Sopranos) sẽ dẫn đến
bệnh teo cơ, các hệ thống phức hợp sẽ suy yếu dần, thậm chí bị tiêu
diệt nếu bị tước đoạt các yếu tố biến động. Phần lớn thế giới hiện đại và
có tổ chức ngày nay đã làm hại ta bằng những chính sách tập quyền từ
trên xuống dưới và những kế hoạch máy móc (còn được gọi là “ảo tưởng
Xô viết-Harvard” trong quyển sách này), nói chính xác ra, đã gây chấn
thương cho khả năng cải thiện nghịch cảnh của các hệ thống.
Đây chính là bi kịch của tính hiện đại: cũng hệt như với những ông
bố bà mẹ lo lắng bảo bọc ta thái quá, những người cố gắng giúp đỡ ta
thường làm hại ta nhiều nhất.
Nếu mọi thứ áp đặt từ trên xuống dưới làm suy yếu và cản trở khả
năng cải thiện nghịch cảnh và tăng trưởng, thì mọi thứ từ dưới lên trên
sẽ lớn mạnh trong áp lực và hỗn loạn. Bản thân quá trình khám phá (hay
phát minh đổi mới, hay tiến bộ công nghệ) phụ thuộc vào sự chỉnh sửa
khả năng cải thiện nghịch cảnh và sự năng động chấp nhận rủi ro hơn
là phụ thuộc vào học thuật chính quy.

PHẦN MỞ ĐẦU 19

Hưởng lợi bằng tổn thất của những người khác
Yếu tố làm suy yếu xã hội nhiều nhất và tạo ra khủng hoảng nhiều nhất
chính là tình trạng thiếu tinh thần dấn thân và chấp nhận rủi ro cho
chính mình trong cuộc chơi. Có những người cải thiện nghịch cảnh trên
tổn thất của những người khác bằng cách hưởng lợi từ sự náo động,
biến thiên và rối loạn, trong khi làm cho những người khác bị liên lụy
rủi ro thiệt hại hay mất mát. Và khả năng cải thiện nghịch cảnh bằng
tổn thất của người khác được che giấu – với sự mù mờ về khả năng cải
thiện nghịch cảnh của giới trí thức Xô viết-Harvard – tính chất phi đối
xứng này hiếm khi được xác định và chưa bao giờ được giảng dạy (cho
đến giờ). Hơn nữa, như chúng ta đã phát hiện trong cuộc khủng hoảng
tài chính bắt đầu từ năm 2008, những kẻ thổi phồng rủi ro cho những
người khác này dễ dàng được che giấu nhờ vào tính phức tạp ngày càng
tăng của các thể chế hiện đại và các sự vụ chính trị. Trong khi trước
đây, chỉ những người mạo hiểm chấp nhận rủi ro, đón nhận thiệt hại vì
hành động của mình mới trở thành những người có địa vị và thân phận,
đồng thời chỉ những người làm thế vì lợi ích của những người khác mới
trở thành anh hùng, thì giờ đây, chính xác điều ngược lại đang diễn ra.
Chúng ta đang chứng kiến sự vươn lên của một tầng lớp mới những anh
hùng đảo nghịch, nghĩa là những quan chức, những ngân hàng, những
thành viên tham dự hội nghị Davos của Hiệp hội Quốc tế của những
kẻ lòe thiên hạ bằng những danh hiệu mỹ miều (IAND: International
Association of Name Droppers) và những học giả v